Mostrando entradas con la etiqueta Francisco Toledo. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Francisco Toledo. Mostrar todas las entradas

Najtaj tam boloch goxh | La mujer que espantó a la codorniz

Gregorio Guerrero
(Relato huave)

Informante: Juan Olivares
Recopilación: Francisco Toledo 



Antes se cocía el maíz, y con un solo maíz alcanzaba para hacer pozol, con un solo maíz alcanzaba para hacer tortillas. Ahora, bastante maíz se cuece para hacer tortillas, bastante se cuece para hacer pozol. Todo por culpa de la codorniz.
Una muchacha iba a dejar pozol a donde estaban trabajando los hombres. Ya llegaron a las 12 va la muchacha. Donde pasó por un rastrojo se levantó una codorniz y se espantó la muchacha, y tiró todo el pozol que llevaba. Se regresó entonces a su casa y para acabar más rápido y para ya no entretenerse, agarró el maíz de bastante. Hizo el pozol y la tortilla otra vez y se fue a dejarlos.

Ni ná zuuti laa | El que amenazaba con suicidarse

NI NÁ ZUUTI LAA

Víctor Terán

―Zuute’ naa mbale ―ná tobi―, ma qui zanda cuezaniá’ xheela’. Nitiicasi gabe laa la? nisi ná ma nanna ní, ne pa gune’ xiixa la? laa ná laaca zanda guni ní. Guirá’ ni gabe’ laa, laa riguinñeyú naa. Zuute’ naa mbale, zuute’ naa.
 
―Co’ mbale, co’. Zanda guidxela ti xiixa ni gúnilu’ ne laabe qui zanda gúnibe. Biaa, chi tidxe’ lii tobi, ne ni chetidxe’ lii ri’ qui ziuu dxi gúnibe ní, ne ndí’ huaxa zaguinñelu’ laabe. Gudxi laabe quite’ nebe lii tu laa jmá zitu guinesa, tu laa jmá zitu gundaa nisa xquíxhi’ xtí’. Ne ndi’ zaguinñu’ laabe.

Huandí’, casi biuu ra lidxi gulidxi xheela’ ne ná rabi gunaa que:

 ―Xiñee qui quítenu tu laa jmá zitu rinesa, tu quiba’ la? laa nga guisaca xtiidxa’ ndaani’ yoo ri’. Tu guniti la? zuna guirá’ ni gabi xheela’ laa.

Ilustración: Francisco Toledo
 ―Zaguítenu ―ná gunaa que―, huádxihua’, ne ma laani ndi xa, guleza gucaa ti duuba’ rarí’, ne guiruti’ tidi’ lu duuba’ cá. Zuzulú lu’ la? o zuzulua’.

 ―Naa ―ná xa nguiiu. Naa guzulua’.

Ne casi zé’ gucala’dxi’ nuguu ná’ xquie ti ninesa jmá zitu.

 ―Co ―ná gunaa que―, cadi zacá di’, guiruti’ cu’ ná’ xcuaana’. Zacasi, gulee nálu’.
 Cha, cha, gunesa xa nguiiu deche ñee.

―Yanna ma naa ―ná xa gunaa―, ne chi gacaneá’ huiine’ lii, biaa, chigudxiee’ deche’.

Bidxii deche ca gunaa que, biquiichi’ ñee ne gundisa’ xa’na’, bia’ rí’ bia’ rica’ guluu bí nisa xquixhi’ xtí’

Laaca bidiiñé xhuncu rigola, ruyadxí la’na’ xheela’, zuguaa chonga raqué.